Sûriye piştî hilweşîna rejîma Beas – têkoşînek desthilatdariyê û zêdebûna tundûtûjiyê

Hilweşîna rejîma Beas li Sûriyê pêlek şahiyê li seranserê welêt da destpêkirin. Lê belê, ev kêfxweşî kurt bû, ji ber ku hikûmeta veguhêz bi serokatiya “Heyet Tehrîr el-Şam ” bi lez tedbîrên siyasî, leşkerî û ewlehiyê bicîh anî. Çavdêran van kiryaran wekî nîşaneyên rêgehek desthilat dîtin ku gefê li dirêjkirina pevçûnê û kûrkirina dabeşbûnê dike.

Gavên zû ji bo ferzkirina kontrolê

Ji hefteyên pêşîn ên piştî hilweşîna rejîmê ve, Heyet Tehrîr el-Şam hewl da ku bandora xwe hem di warên siyasî û hem jî di warên leşkerî de berfireh bike, di heman demê de cûrbecûr tevgerên siyasî û pêkhateyên civakî yên Sûriyê winda kir. Van gavan rasterast bandor li avahiya desthilata nû û rewşa li ser erdê kir.

Konferansa “Serkeftinê”: Bicihanîna serdestiya leşkerî

Di 29ê Çileya 2025an de, desteya Neteweyî ya Sûriyê “Konferansa Serkeftinê” bi beşdariya komên çekdar ên girêdayî wan û çeteyên ji aliyê Tirkiyê ve têne piştgirîkirin, bê hêzên din ên siyasî û civakî li dar xist. Konferans bû sedema rêze biryaran ku desthilatdariya hukumeta veguhêz xurt kir, ya herî berbiçav:

• Di dema veguhêz de Ehmed El-Şari’ wek serokê Sûriyê tayîn kirin û desthilatên berfireh dan wî, di nav de nûnertiya navneteweyî jî.
• Destûr dan wî ku bê çavdêriya taybetî encûmenek yasadanînê ya demkî ava bike.
• Hilweşandina dezgehên ewlehiyê û artêşê û avakirina saziyên alternatîf.
• Hilweşandina destûra bingehîn a 2012an.

Analîst dibînin ku van biryaran desthilatên mutleq ên rêveberî, yasadanîn û dadwerî dane El-Şari’ di nebûna çarçoveyek destûrî ya zelal de ku serdema veguhêz birêve dibe.

Tayînkirinên Leşkerî yên Nakokbar

Piştî konferansê, rêze tayînkirin ji bo cihên hesas di nav Wezaretên Parastin û Karên Hundir de, her wiha di Fermandariya Giştî û beşên cûrbecûr de hatin kirin, rêberên komên alîgirê hikûmeta nû bûn. Di nav van tayînkirinan de kesayetên ku bi binpêkirin û sûcên şer têne tawanbarkirin hebûn, wekî Mihemed el-Casêm “Ebû Emşa” û Seyf Boulad “Ebû Bekir.”

Cihên leşkerî yên bi bandor jî ji şervanên biyanî yên bi El Qaîde ve girêdayî re hatin dayîn, pirsên navneteweyî li ser cidîbûna avakirina artêşeke niştimanî ya yekgirtî derxist holê.

Biryarên siyasî pirrengiyê bi dawî anî

Li ser eniya siyasî, El-Şari’ di axaftina xwe ya serokatiyê de ragihand ku komîteyek amadekar ji bo hilbijartina endamên Meclîsa Gel bê hilbijartinê hatiye avakirin, bi vî rengî sîstemek serokatiyê ya navendî ava dike ku li dijî daxwazên beşên berfireh ên civaka Sûriyê ji bo demokrasî û nenavendîbûnê ye.

Hikûmeta nû bi kesayetên girêdayî Heyet Tehrîr El-Şam ku ji %98ê endamên wê pêk tên, hate avakirin. Çavkaniyên herêmî hebûna “şêx” di her saziyek hikûmetê de ragihandin, di mijarên îdarî û ewlehiyê de xwedî desthilatên berfireh e.

Hikûmetê her wiha damezrandina “Sekreteriya Giştî ya Karûbarên Siyasî” ragihand, saziyek girêdayî Wezareta Karên Derve ye ku bi rêya ofîsên li parêzgehan dixebite, da ku jiyana siyasî û civakî birêve bibe – gavek ku çavdêran wekî dubarekirina mekanîzmayên Partiya Beas ji bo birêvebirina qada giştî dişibandin.

Daxuyaniya destûrî ne lihevkirî

Tevî betalkirina destûra bingehîn a 2012an û hilweşandina Meclîsa Gel, alternatîfek destûrî ya rasterast nehat pêşniyar kirin, ku bû sedema valahiyek ku heta Adara 2025an dom kir dema ku hikûmetê bê şêwirên berfireh bi hêzên siyasî û civakî re daxuyaniyek destûrî ya nû ragihand.

Kesayetên opozîsyona Sûriyê metersiyên xwe anîn ziman ku daxuyaniya destûrî desthilatdariya yek-partî û nasnameyek neteweyî ya yekgirtî ji nû ve ava kir, di heman demê de desthilata serokomar li ser hesabê prensîba veqetandina desthilatan xurt kir.

Zêdebûneke berbiçav a tundiyê

Ev pêşketinên siyasî û leşkerî bi pêlên tundûtûjiyê yên li seranserê herêmên cûda yên Sûriyê re hemdem bûn. Di navbera 8ê Berfanbara 2024an û dawiya Mijdara 2025an de, di encama tundûtûjî û binpêkirinên ku ji hêla hikûmeta veguhêz û aktorên herêmî ve hatine kirin de, 10,923 kes hatin kuştin, di nav wan de:

• 8,180 sivîl (438 zarok û 620 jin).
• 1,700 kes, piraniya wan ji mezheba Elewî ne, di komkujiyekê de ji hêla hêzên hikûmetê û komên hevalbend ve di Adara 2025an de hat kirin.
• 638 kes di êrîşek li ser Parêzgeha Siwêda de di Tîrmeha 2025an de hatin kuştin.

Li gorî Encumena Bilind a Îslamî ya Elewî, li Humsê, kiryarên tundûtûjiyê yên ku ji hêla endamên eşîra Benî Xalid ve li taxên Elewî hatine kirin, bûn sedema mirina du kesan û birîndarbûna deh kesên din.

Nirxandina Giştî

Daneyan nîşan didin ku ji rojên pêşîn ên piştî hilweşîna rejîma Beas ve, hikûmeta veguhêz rêyek çalakiyê pejirand ku li ser bingeha xurtkirina kontrola mutleq bi rêbazên siyasî, ewlehî û leşkerî, bê beşdariya rastîn a komên din ên Sûrî ye. Ev nêzîkatî bû sedema valahiyek destûrî û kêmbûna jiyana siyasî, li gel zêdebûna binpêkirin û tundûtûjiyê, veguheztina ber bi dewletek aram û berfirehtir hîn tevlihevtir kir.