Dewlemendiya Sûriyê di navbera rêveberiya çavkaniyan û îdiayên gendeliyê de di Hikûmeta Veguhêz de

Sûriyê xwedî çavkaniyên xwezayî yên berfireh e, di nav de petrol, gaz, fosfat û erdên çandiniyê yên berfireh, bingehek girîng ji bo ji nû ve avakirinê pêk tîne. Rezervên petrolê bi qasî 2.5 mîlyar bermîl, gaza xwezayî bi qasî 8.5 trîlyon lingên kûpîk, fosfat bi qasî 2 mîlyar ton, li gel 6.5 mîlyon hektar erdê çandiniyê têne texmîn kirin.

Tevî van potansiyelan, belavkirina dewlemendiya Sûriyê ji hêla hêmanên siyasî û ewlehiyê yên tevlihev ve, encama salên pevçûnê, gelek saziyên kontrolê, guheztina qadên bandorê ji sala 2011-an vir ve ye, maye. Zeviyên petrol û gazê li Dêra Zor, Hesekê û Reqayê kom bûne. Ji sala 2017-an vir ve, Hêzên Sûriya Demokratîk (QSD) piraniya van çavkaniyan kontrol kirine, di heman demê de herêmên rojava di bin kontrola hikûmeta berê de mane. Heta dawiya sala 2024-an, di rêveberiya çavkaniyan de komên nû derketine holê, nexşeya bandorê li welêt ji nû ve xêz kirine.

Îdiyayên gendeliyê li ser rêveberiya çavkaniyan têne girtin

Raporên lêpirsînê û hesabên herêmî nîşan didin ku desthilata hikûmeta veguhêz ya bi serokatiya Ehmed El-Şeri’ di derbarê rêveberiya dewlemendiya Sûriyê de bi tewanbarên berfireh re rû bi rû ye. Ev rapor diyar dikin ku Ehmed El-Şeri’ peymanên aborî yên mezin kontrol dike, bi qasî 40 milyar dolarî têne texmînkirin, piraniya wan bi nepenî veşartî ne. Di nav van de peymanên çêkirina rêyan li Îdlibê yên bi qasî 12 milyon dolarî û rezervek din a heta 15 milyon dolarî hene.

Her wiha çavkanî beşdariya kesên din di vê tora bandorê de nîşan didin, di nav de:

• Hazêm El-Şeri’: Birayê Ehmed, çavdêriya ji nû ve avakirina aborî dike, sermayeyên ji 1.6 milyar dolarî zêdetir in, di nav de sermayeyên ji karsaz û şîrketên girêdayî rejîma berê hatine desteserkirin, birêve dibe.
• Muhened El-Mesrî: Hevalekî nêzîkî Ehmed El-Şeri’, di nav nakokiyên darayî yên di nav desthilatê de bi diziyê tê tawanbarkirin.
• Mahêr El-Şeri’ û Ebû Îbrahîm El-Selame: Hevkarên di bandora darayî de, di nakokiyên li ser îmzekirina peymanên sextekar ji bo projeyên rêyan li Îdlibê de beşdar in.
• Ebû Meryem el-Australî: Serokê Komîteya Aborî, ew hûrgiliyên alîkariyê kontrol dike û çavdêriya peymanan dike, ev yek bûye sedema ku beşek girîng ji wê ji bo projeyên xeyalî an jî ji bo kesên taybetî were veqetandin.
• Malbata Xeyat (Mu’tez û Mihemed): Li gorî agahiyan, ji bo parastina berjewendî û peymanên xwe yên aborî di dayîna bertîlan de beşdar in.

Rola Medya di Tora Gendeliyê de

Lêkolîn nîşan didin ku hin kesayetên medya û rojnamevan, wek Cemîl el-Hesen, Hadî el-Ebdullah, û Mûsa el-Omer, di dabînkirina piştgiriya medya ji bo rayedaran de li hember qezencên darayî û madî, di nav de otomobîl, xwaringeh û milk, beşdar in. Ev rol wekî beşek ji makîneyeke propagandayê tê hesibandin, rastiyê vedişêre û balê ji dozên gendeliya darayî dûr dixe, bi vî awayî vê pergalê bê hesabdayînê didomîne.

Mekanîzmayên Gendeliyê û Bandora Wê li ser Aboriyê

• Peymanên veşartî yên bê çavdêriyê hatine girtin, pir caran bi rêkeftina hevbeş, derî li ber îstismara fonên giştî vedikin.
• Dahatên mehane di navbera 100 milyon û 150 milyon dolarî de ne, di nav komek biçûk a kesayetên bi bandor de bê hesabdayînê têne belavkirin.
• Îstismara alîkariya penaberan û mirovî bi rêya komîsyonên girêdayî tora gendeliyê.
• Nakokiyên navxweyî yên tund di nav gendelkaran de, kûrahiya bandora wan a darayî û siyasî nîşan dide.
• Nebûna zelalî û hesabdayînê, bi komeke veşartî ku biryarên aborî û darayî kontrol dike.

Bandora vê yekê li ser civaka Sûriyeyê:

Ger rast be, ev îdîa dê bibin sedema:

• Zêdebûna newekheviya dahatê û rêjeyên xizaniyê bilindtir dibin.
• Kêmbûna çîna navîn û bilindbûna polarîzasyona aborî û civakî.
• Windakirina baweriyê bi saziyan, qelskirina şiyana hikûmetê ji bo dabînkirina xizmetên bibandor.
• Kêmkirina çavkaniyên niştimanî, gefê dide aramiya siyasî û civakî ya demdirêj.

Asoya Çareseriyê û Vegerandina Aramiyê

Analîstên aborî tekez dikin ku çareserkirina van pirsgirêkan pêdivî bi van heye:

• Siyasetên zelal û reformên bacê.
• Mekanîzmayên çavdêriyê yên bi bandor ji bo rêveberiya çavkaniyan.
• Cudakirina siyasetê ji rêveberiya aborî.
• Vekirina dosyayên gendeliyê û lêkolîna hemî peymanên veşartî bê îstîsna.

Bi tevayî, hevgirtina pirsgirêkên aborî û siyasî bi îdiayên dubare yên gendeliyê di nav hikûmeta veguhêz de yek ji astengiyên herî girîng ên li pêşiya birêvebirina çavkaniyên Sûriyê temsîl dike. Ev rasterast bandorê li derfetên ji bo pêşkeftina domdar û aramiya welêt dike, her wiha gefê dide ewlehiya aborî û civakî ya gelê Sûriyê .