İran’daki protestolar ikinci haftasına girerken, can kayıpları ve ABD’den uyarılar geliyor

İran’da halk protestoları ikinci haftasına girerken, birçok şehirde göstericiler ile güvenlik güçleri arasında yeniden çatışmalar yaşandı. İnsan hakları örgütleri ile İran ve uluslararası medya kuruluşlarına göre bu çatışmalar ölümler, yaralanmalar ve geniş çaplı gözaltılarla sonuçlandı.

Resmî raporlara dayanan bilançoya göre, protestoların 28 Aralık’ta başlamasından bu yana en az 16 kişi hayatını kaybetti. Ölenler arasında güvenlik güçleri mensupları da bulunuyor. Hareket, Tahran’daki Büyük Çarşı’da esnafın kötüleşen yaşam koşullarını protesto etmek amacıyla yaptığı grevle başlamıştı.

ABD Başkanı Donald Trump, pazar günü yaptığı açıklamada, daha fazla göstericinin öldürülmesi halinde İran’ın “ABD’den çok sert bir darbe alacağı” uyarısında bulundu ve öldürmelerin sürmesi durumunda Washington’un harekete geçmeye hazır olduğunu vurguladı.

Merkezi ABD’de bulunan İran İnsan Hakları Örgütü Herana ise Tahran’da ve ülkenin güneyindeki Şiraz kentinde gece protestoları yaşandığını, ayrıca protesto hareketinin ana merkezlerinden biri olan Batı İran’daki bölgelerde de gösterilerin sürdüğünü bildirdi. Bu gösterilerde yetkilileri eleştiren sloganlar atıldı.

Bu protestolar, Eylül 2022’de ahlak polisi tarafından gözaltına alındıktan sonra genç bir kadının hayatını kaybetmesinin ardından patlak veren geniş çaplı gösterilerden bu yana en dikkat çekici protestolar olarak değerlendiriliyor. Ancak henüz ne 2022’deki protestoların ne de 2009’daki Yeşil Hareket veya 2019’daki gösterilerin seviyesine ulaşmış durumda.

Son protestolar, Kürtler ve Lurların yaşadığı, nüfus yoğunluğu yüksek batı bölgelerinde yoğunlaştı ve Agence France-Presse’in hazırladığı istatistiklere göre 31 ilin 23’üne yayıldı. Gösteriler, çoğu küçük ve orta ölçekli olmak üzere en az 40 kenti kapsadı.

İnsan hakları örgütleri, sokaklarda kana bulanmış cesetleri gösteren video görüntüleri yayımladı. Bu bağlamda, İran’ın Mehr Haber Ajansı, bir polis merkezi yakınında “isyancılarla” çıkan çatışmalarda bir Devrim Muhafızları mensubunun öldürüldüğünü duyurdu. Fars Haber Ajansı ise protestocuların bir güvenlik merkezini basmaya çalıştığını, bunun sonucunda iki göstericinin hayatını kaybettiğini bildirdi.

Tahran’da doğu, batı ve güney mahallelerinde dağınık protestolar görülürken, sokaklardaki hareketlilik azalmasına rağmen çoğu dükkân açık kaldı. Güvenlik güçleri ana kavşaklarda çevik kuvvet konuşlandırdı ve görüntülerde başkentte göstericileri dağıtmak için göz yaşartıcı gaz kullanıldığı görüldü.

Siyasi açıdan bu gelişmeler, 1989’dan bu yana iktidarda olan İran’ın dini lideri Ali Hamaney’in karşı karşıya olduğu zorluklar bağlamında yaşanıyor. Bu durum, geçen haziran ayında İsrail ile yaşanan ve nükleer ile askerî altyapıda hasara, üst düzey güvenlik yetkililerinin ölümüne yol açan 12 günlük savaşın ardından daha da hassas bir hâl aldı.

Ekonomik cephede ise hükümet sözcüsü Fatemeh Mohajerani, halkın öfkesini yatıştırmak amacıyla vatandaşlara dört ay boyunca aylık 7 ABD doları tutarında destek verileceğini açıkladı.

Buna karşılık İran Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi, Trump’ın açıklamalarını “sorumsuzca” olarak nitelendirerek, herhangi bir dış müdahale durumunda İran silahlı kuvvetlerinin tam teyakkuz hâlinde olduğunu belirtti.

Ayrıca Birleşmiş Milletler’in İran’daki insan hakları durumundan sorumlu özel raportörü Mai Sato, çatışmaların tırmanmasından duyduğu endişeyi dile getirerek, 2022 2023 protestolarında görülen sert müdahalelerin tekrarlanabileceği uyarısında bulundu. Herana, geçen hafta içinde en az 582 kişinin gözaltına alındığını doğruladı.